18 Xuñ Do odio a empatía
O informe sobre a evolución dos delitos e incidentes de odio en España (2025) volve alertarnos: os delitos de odio son o síntoma dunha sociedade cada vez máis polarizada, onde determinados colectivos se converten en obxecto de sospeita, rexeitamento ou discriminación. Os datos do Ministerio do Interior confírmano: os delitos e incidentes de odio aumentaron un 23,6 % respecto do ano anterior. Pero detrás de cada cifra hai historias humanas: o deterioro dos vínculos que sosteñen a convivencia.
Un dato debería chamar a nosa atención. Desde hai anos, a mocidade —e especialmente os menores de 25 anos— representan arredor dun terzo das vítimas de delitos de odio e preto do 40 % dos autores. Son quen máis sofren o fenómeno e quen con máis frecuencia o reproducen. Non é un problema que afecte unicamente ás marxes da sociedade; está a ocorrer nos espazos onde a nosa mocidade convive.
Comprobámolo nun estudo realizado pola Federación Jóvenes e Inclusión con máis de 3.000 mozos e mozas en situación de vulnerabilidade en toda España. Case a metade de quen sufriran discriminación afirmaban non ter feito nada fronte a ela. Apenas un 1,7 % acudiron ás forzas e corpos de seguridade do Estado. O motivo, segundo declaraban, era que denunciar non servía para nada: «Non vai servir para nada».
Pero quizais o dato máis inquietante era outro. Cando se lles preguntaba onde se sentían máis discriminados, sinalaban, en primeiro lugar, a escola e, a continuación, as forzas e corpos de seguridade do Estado. Precisamente aqueles contornos que deberían percibirse como protectores.
A infradenuncia: onde medra o odio
A infradenuncia segue acadando datos inaceptables, pero é necesario ter en conta outro fenómeno, aínda máis daniño. Refírese aos feitos que non chegan a denunciarse; a infradetección alude a aqueles que nin sequera son identificados como tales.
A primeira infradenuncia non se produce cando non se acode a denunciar, senón moito antes. Prodúcese cando unha vítima normaliza o que está sufrindo, cando quen agrede non é consciente do dano que causa, ou cando quen observa permanece indiferente. Os delitos e discursos de odio adoitan estar precedidos por procesos de desconexión: deixamos de ver a outra persoa como tal para comezar a vela como unha etiqueta ou unha ameaza.
Os resultados do programa «Por redes» de Igaxes e Fundación Trébol en centros educativos galegos axudan a comprender este fenómeno. Condutas como humillar, ridiculizar, excluír, controlar ou intimidar forman parte da experiencia cotiá de moitos adolescentes e, con todo, continúan sendo percibidas como normais. Existe unha fase previa na que a violencia deixa de ser recoñecida como tal.
A historia ensínanos que os grandes episodios de discriminación colectiva —desde o antisemitismo ata a segregación racial— foron posibles cando amplos sectores da sociedade deixaron de identificar como iguais a quen sufrían a exclusión. O odio raramente comeza cunha agresión; adoita empezar cunha burla tolerada, un prexuízo ou unha discriminación.
Alí onde desaparece a empatía, o odio atopa o terreo perfecto para medrar.
A boa noticia é que a empatía tamén se aprende. Se o odio ergue muros, a convivencia constrúese tendendo pontes. E quizais hoxe precisamos investir nesas pontes: na escola, nas familias e nas institucións. Porque a mellor política contra o odio segue sendo unha sociedade capaz de recoñecerse na outra persoa.
Carlos Rosón
Director de IGAXES