28 Ago Ceuta: cando unha persoa desaparece detrás dunha palabra

A chegada multitudinaria de persoas migrantes a Ceuta abriu unha crise humanitaria na que milleiros de persoas cruzaron a fronteira a nado. Moitas perderon a vida ou permanecen á intemperie mentres se busca unha solución para a súa acollida. 

Nun contexto de tanta tensión, as redes sociais e algúns medios de comunicación convertéronse nun espazo clave. Sen embargo, moitos deron paso a mensaxes e palabras que, pouco a pouco, transforman a maneira na que percibimos as persoas das que estamos falando.

A forma que temos de falar ou de referirnos a unha situación non é inocua. Cando falamos de persoas que se atopan nunha situación de especial vulnerabilidade, os relatos que as presentan como unha ameaza ou como parte dun conflito poden contribuír a deshumanizar a súa situación e dificultar a busca de solucións.

A deshumanización da linguaxe na crise de Ceuta

Nas últimas semanas volvemos escoitar e ler termos como «mena», «ilegais», «invasión», «asalto», «avalancha» ou «oleada» para referirse ás persoas que chegaron a Ceuta. As palabras non son neutras. Cando utilizamos determinados termos para falar dun colectivo, non só estamos transmitindo información: tamén estamos suxerindo como debemos percibilo.

Non é o mesmo falar de «milleiros de persoas que chegaron a Ceuta» que dunha «avalancha de migrantes». A segunda expresión introduce a imaxe de algo que avanza, desborda e ameaza. E como se estivésemos falando dun fenómeno natural e non de persoas. Neste caso, o problema non é só que estas palabras sexan imprecisas. É o que poden provocar: que resulte máis fácil aceptar discursos que cuestionan os seus dereitos.

Do relato á percepción

A repetición constante fai que acabemos construíndo unha historia na que xa non vemos seres humanos con experiencias diferentes, senón un grupo uniforme ao que se lle atribúen as mesmas intencións.

Unha persoa que chega soa a outro país pode ter detrás unha historia de pobreza, separación familiar, violencia, falta de oportunidades ou simplemente o desexo de construír outra vida. Cando a reducimos a unha etiqueta, todo isto desaparece. Quitámoslle o nome, os seus medos e os seus proxectos.

A comunicación neste tipo de situacións apóiase en emocións moi potentes: medo, inseguridade, enfado ou sensación de perda de control. Un dato sacado de contexto, unha imaxe acompañada dun titular alarmista ou un caso particular que se converte en representativo de todo un colectivo. Isto pode reforzar estigmas e prexuízos que xa existían ou crear outros novos.

O que mostramos tamén importa 

As imaxes tamén forman parte deste proceso. Un plano de centos de persoas correndo cara a unha fronteira pode transmitir unha sensación de ameaza. Unha fotografía dunha persoa exhausta, ferida ou abrazando un fillo pode ofrecer unha percepción diferente da mesma realidade. As dúas imaxes poden ser reais, pero cada unha delas destaca unha parte distinta da historia. 

O mesmo pasa coas cifras. Os datos axúdannos a entender o alcance dunha crise, pero non poden converterse en toda a historia. Quedarnos só coa cifra pode facer que deixemos de preguntarnos quen son esas persoas, por que chegaron, que lles sucedeu durante o traxecto, que dereitos teñen ou que acontece con elas despois de cruzar a fronteira.

Comunicar con responsabilidade 

Os medios teñen unha responsabilidade, pero tamén as institucións, as redes sociais e cada unha das persoas que comparte unha mensaxe. Non se trata de deixar de falar nin de negar os problemas que existen. Non significa negar a presión sobre os servizos públicos, ignorar os veciños ou renunciar ao debate político. Trátase de poder facelo sen deshumanizar nin sinalar a quen está no centro da situación.

A comunicación pode facer que unha realidade complexa pareza sinxela. En moitos casos, incluso dá un paso máis: constrúe un «nós» e un «eles». Crea bandos, bos e malos, e presenta o outro como unha ameaza á que hai que combater. A linguaxe simplista e fácil crea polarización e enfrontamento, ofrecendo culpables e solucións fáciles que poñen en dúbida a convivencia e o respecto. Cando só existen dúas posicións posibles, o diálogo deixa de ser necesario: xa non se trata de comprender o outro, senón de gañarlle. As diferenzas convértense en confrontación, o desacordo en hostilidade e a busca de solucións compartidas dá paso á necesidade de sinalar responsables.

A liberdade de expresión e o debate sobre cuestións sociais non poden servir de escusa para deshumanizar, sinalar ou lexitimar a violencia contra outras persoas. Ningún discurso nin ningún debate debe decidir que lugar, realidade ou dereitos lles damos ás persoas.